Rzeczpospolita Obojga Narodów

Artykuły henrykowskie – 1573 r., akt prawny formułujący główne zasady ustroju
Rzeczpospolitej, przedstawiane do zaprzysiężenia każdemu władcy, zawierały jego
obowiązki i ograniczenia wobec sejmu i szlachty

Drugi pokój toruński – 1466 r., koniec wojny 13-letniej z Krzyżakami; Pomorze Gdańskie,
ziemia chełmińska i michałowska, Warmia, płn.-zach. Prusy z Malborkiem i
Elblągiem dla Polski; Krzyżacy zobowiązali się do składania przysięgi wierności
i pomocy wojskowej

Hołd pruski –
1525 r., hołd złożony Zygmuntowi Staremu przez wielkiego mistrza krzyżackiego
Albrechta Hohenzollerna; państwo krzyżackie przekształciło się w świeckie Prusy
Książęce i stało się lennem Polski

Konfederacja warszawska – 1573 r., konfederacja ogólna na okres bezkrólewia;
jej członkowie zobowiązali się m.in. do utrzymania pokoju między utrzymania
pokoju między przedstawicielami różnych wyznań

Nihil novi –
1505 r., konstytucja sejmowa, zgodnie z którą wszelkie nowe prawa i świadczenia
obejmujące szlachtę wymagały zgody sejmu

Pacta conventa
– 1573 r., zobowiązania króla dot. spraw bieżących, przedstawiane do
zaprzysiężenia każdemu kolejnemu władcy

Pokój karłowicki
– 1699 r., pokój między Rosją i Ligą Świętą a Turcją; Polska odzyskała resztę
ziem utraconych w 1672 r. (Podole, część województw kijowskiego i
bracławskiego)

Pokój oliwski
– 1660 r., pokój między Polską a Szwecją; Jan Kazimierz zrzekł się roszczeń do
tronu szwedzkiego; większość Inflant dla Szwecji

Przyczyny wojen polsko-rosyjskich – spór Litwy z Rosją o ziemie zachodnioruskie, chęć Rosji
zdobycia dostępu do Bałtyku przez Inflanty, osadzenie polskiej załogi na
Kremlu, ugoda perejasławska

Przyczyny wojen polsko-szwedzkich – bitna armia szwedzka, włączenie Estonii do Polski,
pretensje Wazów do tronu szwedzkiego, dążenie Szwecji do uczynienia Bałtyku
swoim wewnętrznym morzem

Przyczyny wojen polsko-tureckich – XV-wieczny konflikt o wpływy nad Morzem Czarnym,
popieranie Polaków na tronach w Mołdawii, Wołoszczyźnie i Siedmiogrodzie,
napady Kozaków na Turcję, napady Tatarów na Polskę, zmiana orientacji polskiej
polityki na pro-habsburską, wysłanie oddziału na pomoc oblężonemu Wiedniowi

Przyczyny wojen z Kozakami – samowolne wyprawy przeciw Tatarom i Turkom, próba
narzucenia Kozakom ściślejszej kontroli, złe traktowanie Kozaków przez polską
szlachtę, coraz większe ziemie zagarniane przez latyfundia magnackie na
Ukrainie, unia brzeska, odwołanie rejestru

Przywileje nieszawskie – Wspólna nazwa przywilejów nadanych w 1454 r. przez
Kazimierza Jagiellończyka szlachcie małopolskiej i wielkopolskiej, zwołanej na
wojnę z Krzyżakami; na mocy wydanych przywilejów król zobowiązywał się do
przedstawiania sejmikom propozycji nowych praw oraz wypraw wojennych;
postanowienia te zapoczątkowały rozwój demokracji szlacheckiej

Ruch egzekucyjny – Działający w XVI wieku ruch polityczny szlachty, skierowany przeciwko
magnaterii i duchowieństwu; jego zwolennicy domagali się m.in. usunięcia
nadużyć w administracji i dobrach królewskich, zawarcia unii z Litwą, reformy
sądownictwa, druku tekstów religijnych w języku polskim oraz zniesienia
przywilejów Kościoła; część tych postulatów udało się zrealizować pod koniec
rządów Zygmunta Augusta

Traktat andruszowski – 1667 r., traktat między Rzeczpospolitą a Rosją;  Polska traci ziemie zdobyte w 1619
(smoleńską, czernihowską, siewierską), część województwa witebskiego, Ukrainę
na wschód od Dniepru i czasowo Kijów

Ugoda hadziacka
– 1658 r., ugoda między Rzeczpospolita a Kozakami; poszerzono unię
polsko-litewską o Księstwo Ruskie, nadano prawa szlacheckie tysiącowi Kozaków,
szlachta polska wróciła do swoich majątków na Ukrainie; opór Kozaków i
przeciwdziałanie Rosji sprawiły że ugoda nigdy nie weszła w życie

Ugoda perejasławska – 1654 r., ugoda między Kozakami a Rosją; potwierdziła wcześniejszą
decyzję o przyłączeniu Ukrainy do Rosji

Unia brzeska –
1596 r., unia między biskupami prawosławnymi z terenów Rzeczpospolitej a
Kościołem katolickim; biskupi przystępujący do unii uznawali zwierzchnictwo
papieża ale zachowywali liturgię wschodnią, język cerkiewnosłowiański i
kalendarz juliański

Unia lubelska
– 1569 r., unia Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim; oba państwa
utworzyły federację z wspólnym władcą i sejmem ale osobnymi urzędami, wojskiem,
prawem i skarbem